Wij en zij. De ander als het kwaad

Beschrijving

Waarom zien we steeds de ander als het kwaad? Waarom hebben we een vijand van buiten onze groep nodig? Waarom zoeken we een zondebok, in plaats van het kwaad in onszelf onder ogen te zien? En hoe hangt dit alles samen met antidemocratische neigingen en toenemende polarisatie?

Dit boek gaat in op deze actuele en indringende vragen. Het onderzoekt de psychische en sociale processen achter het projecteren van het kwaad, het ontstaan van tegenstellingen en de afbraak van democratische structuren. Tegelijk reikt het een ander perspectief aan: hoe kunnen we, in plaats van regressief te reageren, de weg vinden naar meer progressieve vormen van omgaan met deze menselijke tendensen? Hoe kunnen we bijdragen aan zowel innerlijke als sociale democratie?

Vanuit een emotioneel gefundeerde reflectie wordt gezocht naar een nieuwe oriëntatie, waarin innerlijke democratie, sociale democratie en de relational turn met elkaar verweven raken.

Jaap Wijkstra werkte vele jaren als psychiater en als psychotherapeut. Hij was opleider psychiatrie in het Universitair Medisch Centrum Utrecht. Eerder verschenen van hem bij Gompel&Svacina ‘Het verloren paradijs en onze vrijheid. Individuatie in de geschiedenis van de filosofie’ (2022).

ISBN: 9789463715737

*****Humanistisch Verbond, Mark Behets, 26 augustus 2025

“Dit boek verdient met glans een 5-sterren quotering. Nochtans aarzelde ik eerst om het te gaan lezen. Toen ik er toch mee startte, bleek dat het boek zelf uitlegt dat deze weerstand normaal is en waarom. Het boek gaat over psychologie en sociologie, en slaagt er in een plausibele verklaring te geven voor de oorzaken van de huidige wereldcrisissen en maatschappelijke malaise in het Westen. En passant krijgt de lezer ook antwoorden op de belangrijkste filosofische vragen voor de mens in de wereld. En tenslotte toont het boek uitwegen voor onze huidige maatschappelijke problemen, hoewel het een moeizame strijd zal worden die we mogelijk niet winnen. Maar er is altijd de hoop.”

–> Lees de volledige recensie

**** Nederlandse bibliotheekdienst, recensie december 2025

“Een verdiepende verhandeling waarin wordt onderzocht waarom mensen ‘de ander’ als het kwaad zien, en waar de behoefte aan een externe vijand vandaan komt. Jaap Wijkstra behandelt de psychische en sociale processen die leiden tot het projecteren van kwaad, het ontstaan van tegenstellingen en de afbraak van democratische structuren. Hij onderzoekt hoe we progressiever kunnen omgaan met deze menselijke neigingen en hoe we kunnen bijdragen aan zowel innerlijke als sociale democratie. Met dit boek zoekt Wijkstra naar een nieuwe oriëntatie waarin innerlijke democratie, sociale democratie en de ‘relational turn’ met elkaar verweven zijn.”

**** Waardenwerk 2025 nr. 102/103, recensie Gert Schout

“Ieder boek of artikel heeft in mijn ogen een kardinale zin, een zin die het boek ontsluit. De zin in het boek van Jaap Wijkstra staat wat mij betreft op pagina 16: “Met het kwaad bedoel ik in dit boek hetgeen wij innerlijk niet verdragen en daarom in de ander projecteren, waarna wij dat kwaad in de ander te vuur en te zwaard gaan bestrijden.” Wijkstra onderzoekt in dit boek waarom wij dit doen en hoe dat projecteren in zijn werk gaat.

De media staan vol met bijdragen over polarisatie, opkomend populisme, onderlinge demonisering van politieke opponenten en toenemende angst voor mensen die ons als ‘vreemd’ overkomen. De angst voor anderen en andersheid in z’n algemeenheid zit er goed in. In het licht van deze verontrustende realiteit hebben weinig boeken zoveel actualiteitswaarde als dit boek van Jaap Wijkstra. Anders dan veel andere denkers richt Wijkstra het vizier niet op de opruiende werking van sociale media als verklaring voor polarisatie, maar op onszelf. Hoe wij als persoon en als samenleving al dan niet de relationele wending kunnen realiseren. Hij doelt daarmee op het vermogen om ‘de ander als autonome ander te ervaren vanuit eigen autonomie’ (p10). Dit proces duidt hij aan met de term ‘de relational turn’. Voor deze relational turn is reflectie belangrijk. Mede door reflectie (hij noemt dit ‘emotioneel denken’) kunnen we meer zicht krijgen op hoe en waarom we het kwaad projecteren en hoe we daarmee onze werkelijkheid op een gevaarlijke manier vereenvoudigen.”

—> Lees de volledige recensie

**** Waardenwerk 2025 nr. 102/103, ‘Wij en Zij. De ander als het kwaad’ en de relational turn als hoop

Vraaggesprek van Marcel de Rooij met Jaap Wijkstra naar aanleiding van diens boek

“Kernvraag in het boek is: waarom splitsen we onze wereld zo vanzelf en snel in wij en zij, in goed en kwaad? Kunnen we, vanuit een beter begrip van dit fenomeen dat in onze menselijke geschiedenis steeds weer optreedt, er wellicht anders mee omgaan? Wijkstra probeert deze vraag in al haar complexiteit te benaderen. Het gaat hem om het onderscheiden én verbinden van verschillende perspectieven vanuit meerdere disciplines zoals filosofie, geschiedenis, psychologie, sociologie, politiek. Hij stelt dat in de meeste verklaringen van dit wij-zij denken het psychische emotionele perspectief onderbelicht en vaak zelfs volledig afwezig is. Terwijl juist dat psychische perspectief, in samenhang met andere perspectieven, meer inzicht kan bieden in dit complexe fenomeen en juist daar een belangrijke verbinding te vinden is tussen de nog altijd zo gescheiden disciplines.”

–> Lees het volledige interview